Next
Çocukluk döneminde fark edilmeyen otizm belirtileri, bazı kişilerde yetişkinlik döneminde daha belirgin hâle gelebilir. Yetişkinlerde otizm belirtileri kişiden kişiye farklılık gösterirken sosyal ilişkiler, rutinler, duyusal hassasiyetler ve iletişim biçimleri bu belirtilerin anlaşılmasında önemli rol oynar. Yetişkinlerde otizm belirtileri:
1. SOSYAL İLETİŞİM KURMAKTA ZORLANMA
Yetişkinlerde otizmin yaygın özelliklerinden biri, sosyal iletişim ve etkileşim sırasında güçlük yaşanmasıdır. Otistik bireyler sohbet başlatmakta, konuşmayı sürdürmekte veya karşılıklı iletişimde ne zaman konuşup ne zaman dinlemeleri gerektiğini anlamakta zorlanabilir. İma içeren ifadeleri, mecazları ve yazılı olmayan sosyal kuralları yorumlamak onlar için daha fazla çaba gerektirebilir. Bu durum, kişinin insanlarla iletişim kurmak istemediği anlamına gelmez; aksine bazı kişiler sosyal ilişkiler kurmayı istemelerine rağmen iletişim sürecinde kendilerini zorlanmış hissedebilir.
2. GÖZ TEMASI VE BEDEN DİLİNİ ANLAMADA GÜÇLÜK
Otistik yetişkinler, karşılarındaki kişinin yüz ifadelerini, jestlerini, ses tonunu ve beden dilini yorumlama konusunda farklılıklar yaşayabilir. Bazı kişiler göz teması kurmaktan rahatsızlık duyarken bazıları göz temasını sürdürebilmek için bilinçli bir çaba gösterebilir. Karşıdaki kişinin üzgün, kızgın veya alaycı olup olmadığını anlamak da zaman zaman zorlayıcı olabilir. Göz teması kurmamak ya da beden dilini farklı kullanmak tek başına otizm belirtisi olarak değerlendirilmemelidir. Bu özelliklerin kişinin diğer iletişim davranışlarıyla birlikte ele alınması gerekir.
3. RUTİNLERE BAĞLILIK VE DEĞİŞİKLİKLERDEN RAHATSIZ OLMA
Yetişkinlerde otizmin bir başka belirtisi, günlük yaşamda belirli rutinlere ve alışkanlıklara güçlü biçimde bağlılık göstermektir. Günlük işlerini aynı sırayla yapmak, belirli güzergâhları kullanmak veya önceden planlanmış bir programa göre hareket etmek kişiye güven ve rahatlık sağlayabilir. Beklenmedik değişiklikler, son dakika planları veya belirsiz durumlar ise yoğun stres ve huzursuzluğa yol açabilir. Rutinlerin değişmesi karşısında yaşanan rahatsızlığın şiddeti kişiden kişiye değişir ve bu özellik, diğer otizm belirtileriyle birlikte değerlendirilir.
4. BELİRLİ İLGİ ALANLARINA YOĞUNLAŞMA
Otistik yetişkinler bazı konulara olağanüstü düzeyde ilgi duyabilir ve bu alanlarda ayrıntılı bilgi edinmeye uzun zaman ayırabilir. İlgi duyulan bir konu hakkında sürekli araştırma yapmak, ayrıntıları kolayca hatırlamak ve bu konuyla ilgili etkinliklere yoğunlaşmak sık karşılaşılan özellikler arasında yer alabilir. Bazen kişi, sohbetleri de ilgi duyduğu konular etrafında sürdürmeyi tercih edebilir. Yoğun ilgi alanları, kişinin bilgi birikimini ve belirli becerilerini geliştirmesine katkı sağlayabilir. Ancak bu ilginin otizm açısından anlamlı olup olmadığı, kişinin genel davranış örüntüsü ve gelişim öyküsü dikkate alınarak değerlendirilmelidir.
5. SES, IŞIK VE DOKUNMAYA KARŞI HASSASİYET
Duyusal hassasiyetler, yetişkinlerde otizm spektrumunda görülebilen önemli özelliklerden biridir. Bazı kişiler yüksek seslerden, parlak ışıklardan, yoğun kokulardan veya belirli kumaşların cilde temasından belirgin biçimde rahatsız olabilir. Kalabalık ve hareketli ortamlarda bulunmak, birden fazla sesin aynı anda duyulması ya da yoğun ışığa maruz kalmak kişinin kendisini bunalmış hissetmesine neden olabilir. Bazı otistik bireylerde ise belirli dokulara, hareketlere veya seslere yönelik daha fazla ilgi görülebilir. Bu hassasiyetler günlük yaşamı ve sosyal ilişkileri etkileyebilse de tek başına otizm tanısı koymak için yeterli değildir.
6. SOSYAL ORTAMLARDA YORULMA VE KENDİNİ BAŞKA GÖSTERMEYE ÇALIŞMA
Bazı otistik yetişkinler, sosyal ortamlarda kabul görmek veya yanlış anlaşılmamak için davranışlarını bilinçli olarak değiştirebilir. Başkalarının yüz ifadelerini taklit etmek, göz teması kurmak için kendini zorlamak veya konuşmadan önce ne söyleyeceğini ayrıntılı biçimde planlamak bu duruma örnek gösterilebilir. Otizm alanında maskeleme olarak adlandırılan bu davranışlar, kişinin otistik özelliklerinin çevresi tarafından fark edilmesini zorlaştırabilir. Sosyal etkileşim sırasında sürekli kendini kontrol etmek yoğun zihinsel yorgunluğa yol açabilir. Bu nedenle bazı kişiler kalabalık ortamlardan sonra yalnız kalmaya, dinlenmeye veya duyusal açıdan daha sakin bir çevrede bulunmaya ihtiyaç duyabilir.
7. TEKRARLAYAN DAVRANIŞLAR VE YOĞUN STRES BELİRTİLERİ
Tekrarlayan hareketler ve bazı davranışları yineleme ihtiyacı, otizm spektrumunda görülebilen belirtileri arasındadır. Parmaklarla oynama, sallanma, bir nesneyi sürekli hareket ettirme veya bazı kelimeleri tekrarlama bu davranışlara örnek olabilir. Bu hareketler kimi zaman kişinin rahatlamasına, dikkatini toplamasına veya yoğun duyusal uyaranlarla başa çıkmasına yardımcı olabilir. Beklenmedik değişiklikler, aşırı gürültü ya da uzun süreli sosyal etkileşim sonucunda bazı otistik yetişkinler yoğun sıkıntı yaşayabilir ve günlük faaliyetlerini sürdürmekte geçici olarak zorlanabilir. Bu tür tepkilerin biçimi ve sıklığı kişiden kişiye değişiklik gösterebilir.
YETİŞKİNLERDE OTİZM NASIL ANLAŞILIR?
Yukarıda sıralanan belirtilerin bir kısmını yaşamak, kişinin otistik olduğu anlamına gelmez. Benzer özellikler sosyal kaygı, dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB) veya başka durumlarla da ilişkili olabilir. Otizm değerlendirmesinde belirtilerin çocukluk döneminden itibaren bulunup bulunmadığı, sosyal iletişimin nasıl geliştiği, tekrarlayan davranışların varlığı ve bu özelliklerin günlük yaşam üzerindeki etkisi dikkate alınır.
Yetişkinlik döneminde otizmden şüphelenen kişilerin bir psikiyatri uzmanına başvurarak değerlendirme istemesi önerilir. Tanı, kişinin gelişim öyküsü ve klinik değerlendirme doğrultusunda konur. İnternet üzerinden yapılan testler kişinin kendi özelliklerini tanımasına yardımcı olabilir ancak kesin tanı sağlamaz. Otizmin her bireyde farklı biçimde ortaya çıkabileceği unutulmamalı; kişinin güçlü yönleri, ihtiyaçları ve destek gereksinimleri birlikte değerlendirilmelidir.
